Podejście Cecilii Vicuñy do migracji wybiega o wiele dalej niż do postrzegania tego zjawiska jedynie w kategoriach procesu relokacyjnego. Artystka dotyka kwestii tak zwanego „pre-początku”, który każda osoba nosi w sobie. Jej twórczość odwołuje się do dziedzictwa kulturowego, stanowiącego nieodłączny element w rozwoju zarówno człowieka jak i całego społeczeństwa. Vicuña sięga zatem do symboliki i języka autochtonów, do tradycyjnych form komunikacji, których echo rozbrzmiewa w każdym współczesnym społeczeństwie.
Vicuña jest bez wątpienia jedną z bardziej zaangażowanych społecznie i politycznie artystek XXI wieku. W swoich pracach opiera się na wiedzy lokalnego społeczeństwa, poruszając przy tym tematy feminizmu i antykolonialnej polityki. Niczym doświadczony tkacz przeplata przeszłość z teraźniejszością, wskazując na potrzebę kontynuacji, bez której nie można budować stabilnej przyszłości.
Trwająca obecnie wystawa „Reverse Migration – a Poetic Journey” w Irish Museum of Modern Art (IMMA) w Dublinie oscyluje wokół tematyki szeroko rozumianego powrotu, pamięci, a także ponownego połączenia się człowieka z otaczającym go środowiskiem, poprzez wspólną historię i geografię. Wystawa nawiązuje do „starożytnych więzi”, jakie łączą artystkę ze Szmaragdową Wyspą i jej poetyckiego powrotu z Andów do irlandzkich krajobrazów. Jest to symboliczna podróż w odwrotnym kierunku, która podważa kolonialne narracje o wysiedleniu i wymazaniu.
W Dublinie, Vicuña odwraca sens migracji: wygnanie staje się powrotem, strata ponownym połączeniem, a historia staje się nowym dialogiem, zastępując lata monologu. Tego rodzaju przedefiniowanie dotychczasowego sposobu interpretowania procesu kolonizacji jest niezwykle ważnym głosem, zwłaszcza obecnie, kiedy rozmowy na ten temat przybierają ponownie formę monologu. Po latach patrzenia na kolonializm głównie z punktu widzenia Europy Zachodniej, mamy obecnie do czynienia z narracją prowadzoną prawie wyłącznie z perspektywy krajów skolonizowanych. Co, podobnie jak poprzednia narracja, również i ta, jest krzywdzącą i wykrzywiającą wspólną historię. Vicuña mówi otwarcie o potrzebie dialogu i poszanowania przeszłości, która dotyczy obu stron. Kultura rdzennych mieszkańców tak samo jak kultura Zachodu powinna być respektowana. Próby niszczenia dziedzictwa kanonu europejskiej kultury i sztuki w imię procesu dekolonizacji są niczym innym, niż jej nową formą, która w imię rozwoju, tworzy utopijną wizję prowadzącą do jeszcze większych podziałów.
Samo pojęcie powrotu, rozumianego jako „odwrotna migracja”, przeciwstawia się dominującej przez pokolenia narracji ukazującej ją jako proces jednokierunkowy. Artystka sugeruje podejście wielowarstwowe, oparte na oddziaływaniach międzykulturowych, których doświadcza każde środowisko migracyjne. Takie podejście jest wyzwaniem postawionym jednowymiarowemu spojrzeniu, które orbituje wokół relacji dominant – poddany. Vicuña wskazuje poprzez swoją twórczość, czerpiącą z różnych kultur i środowisk, że proces migracji dotyczy zarówno osoby, która w nim uczestniczy jak i środowisk, które ją przyjmują. Każda relokacja niesie zmiany zarówno w jednostce jak i środowisku, w którym się osiedla. Kraje wielokulturowe są tego najlepszym przykładem. Poprzez nieustanny, dwukierunkowy proces migracji, społeczeństwo staje się przestrzenią wzajemnie na siebie oddziaływujących historii i tradycji.
Centralną pracą wystawy jest gigantyczna instalacja „Aran Quipu”, wykonana z irlandzkiej wełny we współpracy z lokalnymi twórcami. Rozciągająca się niczym mistyczna pajęczyna, wzdłuż całego korytarza, z daleka przypomina potężne kotary, ale z bliska widać, że jej nici są delikatne, niemal unoszące się w powietrzu. To zestawienie niezwykle wytrzymałego materiału jakim jest wełna z eterycznymi włóknami przywołuje na myśl siłę społeczeństwa zrodzoną z delikatnych jednostek, wzajemnie ze sobą powiązanych.
Słowo Quipu (z języka keczua khipu, oznaczające „węzeł”) odnosi się do starożytnego andyjskiego języka, systemu komunikacji, używanego przez tysiące lat przed kolonizacją hiszpańską. Społeczności tubylcze w całym regionie Andów „zapisywały” za jego pomocą nie tylko oficjalne informacje, ale także swoją kulturę i historię. Quipus funkcjonowały więc jako przestrzenne „pismo”, osadzające wiedzę w materialnej formie. Po podboju hiszpańskim system ten został w dużej mierze zniszczony wraz z innymi formami rdzennej kultury Andów.
Vicuña opisuje Quipu jako „wiersz w przestrzeni” — metaforyczne połączenie ciała, kosmosu i pamięci. Jest on dla niej także świadectwem dwustronnej migracji, żywym archiwum, które przeciwstawia się wymazaniu go z kart historii.
Koncepcja projektu Aran Quipu w Dublinie wywodzi się z wizyty artystki w Irlandii w 2006 roku, kiedy odbyła wraz ze swoim partnerem, poetą Jamesem O’Hernem, przełomową podróż. Odwiedzili wtedy starożytne miejsca i odprawili rytuały wdzięczności, tworząc kontekst pamięci, przynależności i wspólnego terytorium, który teraz przewija się przez projekt Reverse Migration.
Zamiast przywoływać wyłącznie andyjską przeszłość, instalacja Aran Quipu łączy wiedzę starożytnych kultur z irlandzkimi tradycjami rzemieślniczymi, poprzez wykorzystanie rdzennego materiału jakim jest wełna, artystka tworzy międzykulturowy dialog, w którym przed kolonialna, andyjska forma spotyka się z irlandzką tradycją zrodzoną ze wspólnoty i przetrwania. Staje się tym samym czymś więcej niż tylko instalacją — jest żywą medytacją nad wiedzą przodków i łącznością międzykulturową.
Quipu nie jest bowiem statycznym tekstem, ale żywym archiwum — sposobem na zapamiętanie nieobecnych historii i podkreślenie ich przetrwania. Twórczość Vicuñy często angażuje społeczność. W tym przypadku wełniane węzły zostały wykonane przez lokalnych rzemieślników, co podkreśla zbiorową kreatywność i wspólne działanie w tworzeniu sztuki.
Zestawienie kultur materialnych Andów i Irlandii wskazuje na głębokie, wspólne ludzkie doświadczenia związane z historią i przetrwaniem — łącząc światy, które w innym przypadku byłyby postrzegane jako odległe.
„Aran Quipu istnieje na granicy niemożliwego. Nic nie trzyma go razem z wyjątkiem pragnienia każdego włókna, aby trzymać się następnego… Być może, pewnego dnia zobaczymy to kosmiczne pragnienie wspólnoty jako coś, co łączy nas wszystkich” – podsumowuje artystka.
Dzieła takie jak quipus są zarówno politycznymi mapami przynależności, jak i obiektami wizualnymi. Vicuña nadaje mu także znaczenie „przestrzennego poematu”, wskazując jednocześnie, że jest on materialną wizualizacją sposobu myślenia i intepretowania świata. Jest milczącym głosem z przeszłości, który rezonuje we współczesnym, wielokulturowym społeczeństwie.
Aspekt polityczny jest w twórczości Vicuña jednym z najważniejszych elementów. Przewrót wojskowy w Chile w 1973 roku, który obalił Salvadora Allende, radykalnie zmienił jej życie i twórczość. W tamtym czasie przebywała na stypendium ufundowanym przez British Council w Londynie. W jednej chwili świat, który znała, przestał istnieć, a ona sama stała się częścią chilijskiej diaspory politycznej. Do Chile nigdy już na stałe nie powróciła. W jej pracach rozbrzmiewa więc echo takich tematów jak: oderwanie, strata i niepewność, które wyrażane są za pomocą efemerycznych materiałów w postaci patyków, nici, kurzu czy innych niedokończonych form. Sztuka w rozumieniu artystki ma pełnić rolę świadka, a nie pomnika.
Eteryczne, kruche i tymczasowe prace Vicuñy odzwierciedlają więc polityczne załamania, oraz kulturowe wymazanie spowodowane dyktaturą i wygnaniem. „Nauczyłam się, że to, co znika, jest równie ważne jak to, co pozostaje” – mówi artystka.
Wystawa „Reverse Migration – a Poetic Journey” jest więc nasycona polityką, artystyczną eksploracją tematu wysiedlenia, pamięci przodków i zbiorowego oporu. Łączy rdzenne systemy andyjskie, takie jak quipu, z irlandzkim dziedzictwem, aby w ten sposób podważyć dotychczasowe kolonialne narracje i na nowo wyobrazić sobie przyszłość opartą na wzajemnych powiązaniach międzykulturowych.
Cecilia Vicuña, Reverse Migration a Poetic Journey, Irish Museum of Modern Art, wystawa do 5 lipca 2026
